مریم ظریف یگانه، کارشناس ارشد تغذیه، در این مقاله به بررسی علل تهوع و استفراغ ناشی از درمانهای ضد سرطان و ارائه راهکارهای عملی برای کاهش این عوارض میپردازد. چگونه میتوان تغذیه را بهبود داد؟
اهمیت تغذیه در درمان سرطان
تغذیهی سالم و مناسب در طول درمان سرطان نقش حیاتی دارد:
- فواید تغذیه:
- تأمین مواد مغذی موردنیاز برای مبارزه با سرطان
- کمک به مقابله با عوارض جانبی درمان
- چالشها: درمانهای ضد سرطان (شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمیدرمانی، هورموندرمانی و ایمونوتراپی) میتوانند سلولهای سالم (مثل سلولهای مخاط دهان، دستگاه گوارش و مو) را تحت تأثیر قرار دهند و عوارض گوارشی ایجاد کنند.
عوارض درمانهای ضد سرطان
عوارض جانبی بسته به نوع درمان، مدت زمان، دوز دارو و ناحیهی تحت درمان متفاوت است:
- شایعترین عارضه: تهوع و استفراغ
- زمان بروز:
- برخی بیماران بلافاصله پس از درمان دچار تهوع میشوند.
- برخی ۲ تا ۳ روز بعد آن را تجربه میکنند.
- بسیاری از بیماران هرگز تهوع را تجربه نمیکنند.
- علل دیگر:
- خود بیماری سرطان
- شرایط غیرمرتبط با درمان (مثل استرس یا محیط بیمارستان)
- اهمیت مدیریت: تهوع میتواند مانع دریافت مواد مغذی شود، اما با داروهای جدید و رعایت توصیهها قابلکنترل است و معمولاً پس از پایان درمان برطرف میشود.
راهکارهای کاهش تهوع
برای مدیریت تهوع، اقدامات زیر را انجام دهید:
- داروهای ضدتهوع:
- با پزشک خود درباره داروهای ضدتهوع مشورت کنید.
- این داروها را طبق برنامه (حدود ۶۰ دقیقه قبل از وعدههای اصلی) مصرف کنید.
- انتخاب غذاها:
- غذاها را سرد یا ولرم سرو کنید (غذاهای داغ تهوع را تشدید میکنند).
- از غذاهایی که هضم سختی دارند پرهیز کنید:
- غذاهای چرب، سرخشده، تند، پُرادویه
- مواد غذایی پُرفیبر و نفاخ (مثل سبزیجات خام: کلم، ذرت، هویج؛ میوههای نارس با پوست، حبوبات نفاخ، نان سبوسدار)
- غذاهای خیلی شیرین
- غذاهای سبک و قابلتحمل مصرف کنید:
- نان تست، بیسکویت ترد (کراکر)، نان سوخاری، چوب شور
- کیک ساده کمشیرین، ماست، غلات پخته بدون سبوس
- پنیر کمچرب، مرغ آبپز یا کبابی (بدون پوست)
- میوهها و سبزیجات نرم و پخته، هندوانه، موز، سیب، زغالاخته
- آبمیوه طبیعی، سوپ، غذاهای نرم و پورهشده
- وعدههای غذایی:
- به جای ۳ وعدهی حجیم، ۶ تا ۸ وعدهی سبک و کمحجم بخورید.
- غذاها را آرام بخورید و خوب بجوید.
- از غذاهایی که بوی تند دارند یا تهوع را تحریک میکنند، خودداری کنید.
- مدیریت مایعات:
- هنگام غذا مایعات را محدود کنید (برای جلوگیری از نفخ و احساس پُری).
- مایعات را ۱ ساعت قبل یا بعد از غذا بنوشید.
- نوشیدنیها را خنک یا بهصورت یخمکعبی مصرف کنید.
- نوشیدنیهای زنجبیلی یا یخی را امتحان کنید.
- محیط و شرایط:
- از تنفس بوهای شدید (مثل بوی غذا) اجتناب کنید.
- تهیهی غذا را به بیمار نسپارید.
- غذا را در محیطی آرام، دلپذیر و با تهویهی مناسب بخورید.
- هنگام صبح، قبل از بلند شدن از رختخواب، غذاهای خشک (مثل نان تست، بیسکویت ترد، غلات خشک) بخورید.
- هر چند ساعت یکبار در طول روز، این کار را تکرار کنید.
- زمانبندی غذا:
- ۲ ساعت قبل و حین شیمیدرمانی غذا نخورید.
- پس از غذا تا ۱ ساعت دراز نکشید و استراحت کنید (فعالیت هضم را کند میکند).
- سایر نکات:
- از گرسنگی پرهیز کنید (کاهش قند خون تهوع را بدتر میکند).
- بیمار را مجبور به خوردن غذاهای موردعلاقهاش نکنید.
- زمان و علت تهوع (مثل غذای خاص یا محیط) را شناسایی و برطرف کنید.
- غذاهایی که تهوع ایجاد نمیکنند و مغذی هستند را بیشتر مصرف کنید.
- قبل و بعد از غذا، دهان را با محلول (۱ قاشق چایخوری جوششیرین و ۱ قاشق چایخوری نمک در ۱ لیتر آب) شستشو دهید.
- لباسهای گشاد بپوشید.
مدیریت استفراغ
استفراغ ممکن است به دنبال تهوع یا به دلیل بوی غذا، گاز معده، حرکات روده یا محیط (مثل بیمارستان) رخ دهد:
- پیشگیری: کنترل تهوع میتواند از استفراغ جلوگیری کند.
- اقدامات پس از استفراغ:
- تا زمانی که استفراغ کنترل نشده، غذا نخورید و مایعات نیاشامید.
- برای جلوگیری از کمآبی بدن، مایعات صاف را بهتدریج مصرف کنید:
- پس از استفراغ، دهان را بشویید و ۳۰ دقیقه صبر کنید.
- هر ۱۰ دقیقه ۱ قاشق چایخوری مایعات صاف (آب، آبگوشت کمچرب، آبمیوه طبیعی، نوشیدنی زنجبیلی، چای کمرنگ) بنوشید.
- در صورت تحمل، مقدار را به ۱ قاشق غذاخوری هر ۲۰ دقیقه و سپس ۲ قاشق غذاخوری هر ۳۰ دقیقه افزایش دهید.
- پس از تحمل مایعات صاف، رژیم مایعات کامل یا نرم را شروع کنید:
- مایعات کامل: شیر، ماست ساده، سوپ، فرنی، لعاب برنج، آبمیوه، آب سبزیجات، خامه
- رژیم نرم: پوره گوشت، پوره سیبزمینی، پوره حبوبات، سوپ، سبزیجات و میوههای پخته و پورهشده، شیر، ماست، فرنی، شلهزرد کمشیرین، برنج کته، پنیر نرم، تخممرغ پخته و پورهشده
- بهتدریج غذاهای خشک و نشاستهای (برحسب تحمل) اضافه کنید.
- تعداد وعدهها و تنوع مواد غذایی را بهآرامی افزایش دهید.
- فعالیتهای آرامبخش:
- نرمشهای سبک، ریلکسیشن، مدیتیشن و تنفس عمیق و ریتمیک میتوانند به کاهش استفراغ کمک کنند.
- مراجعه به پزشک:
- اگر استفراغ شدید باشد یا بیش از ۱ تا ۲ روز طول بکشد، با پزشک تماس بگیرید.
نتیجهگیری: بهبود کیفیت زندگی با مدیریت تهوع و استفراغ
تهوع و استفراغ از عوارض شایع درمانهای ضد سرطان هستند، اما با رعایت راهکارهای تغذیهای، مصرف داروهای ضدتهوع و ایجاد محیطی آرام میتوان این عوارض را کاهش داد و تغذیهی بیمار را بهبود بخشید.
منبع و نویسنده
نویسنده: مریم ظریف یگانه، کارشناس ارشد تغذیه
این مقاله در مجله دانستنیهای سرطان، سال بیستم، شماره ۳۶ و ۳۷ (بهار و تابستان ۱۳۹۸ / ۲۰۱۹) منتشر شده است.
