پریسا اعلایی، فیزیوتراپیست، در این مقاله به بررسی همیپلژی (فلج یکطرفه بدن) ناشی از تومورهای مغزی و نخاعی و نقش فیزیوتراپی در بازتوانی بیماران میپردازد. چگونه میتوان با تمرینات به بهبود کمک کرد؟
همیپلژی چیست؟
همیپلژی (Hemiplegia) به فلج کامل یک سمت بدن (دست، پا و تنه) گفته میشود که معمولاً به دلیل تومورهای مغزی یا نخاعی ایجاد میشود:
- علت: این عارضه اغلب از آسیبهای مغزی یا نخاعی ناشی میشود.
- اهمیت مراقبت: مدیریت صحیح همیپلژی میتواند از عوارض بیشتر جلوگیری کرده و به بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک کند.
مراقبتهای اولیه در روزهای اول همیپلژی
در روزهای اولیه، تنظیم وضعیت بدن بیمار برای پیشگیری از عوارض ضروری است:
- جلوگیری از کوتاهی عضلات:
- از آتل مخصوص برای جلوگیری از افتادگی تاندون آشیل استفاده کنید.
- شبها آتل را در پشت اندام قرار دهید تا تغییر شکل غیرطبیعی رخ ندهد.
- حفظ راستای بدن:
- برای جلوگیری از نزدیک شدن بازو به خط وسط، بالشی زیر زیربغل قرار دهید.
- بالشی زیر بازو بگذارید تا اندام فوقانی در حالت خنثی و هر مفصل بالاتر از مفصل قبلی باشد (برای کاهش تورم).
- برای جلوگیری از چرخش مفصل ران به خارج، ملحفهای لولهشده یا بالشتی از خاصره تا وسط ران قرار دهید.
- حمایت از اندامها:
- در فلج اندام فوقانی، از آتل کف دست برای حمایت از مچ و دست استفاده کنید.
- تغییر وضعیت بدن:
- هر ۲ ساعت وضعیت بیمار را تغییر دهید و بالشی بین زانوها قرار دهید.
- از خم کردن ناگهانی مفصل ران خودداری کنید.
- وضعیت خواب:
- خوابیدن روی پهلوی مبتلا، آگاهی بیمار از سمت مبتلا را افزایش میدهد و استفاده از اندام سالم را تشویق میکند.
- بیمار باید روزانه چند بار (هر بار ۱۵ تا ۳۰ دقیقه) طاقباز بخوابد و بالشی زیر لگن (از ثلث فوقانی ران تا ناف) قرار دهید.
- خوابیدن به شکم به تخلیهی ترشحات ریه و پیشگیری از کوتاهی عضلات شانه و زانو کمک میکند.
بازآموزی حرکتی برای اندامهای مبتلا
ورزش منظم روزانه برای بازسازی عملکرد حرکتی ضروری است:
- فواید ورزش:
- حفظ تحرک مفاصل و بهبود کنترل حرکتی
- جلوگیری از کوتاهی عضلات
- کاهش اختلالات عصبی-عضلانی
- بهبود گردش خون و جلوگیری از رکود خون سیاهرگی
- نکات مهم:
- اندامها را ۴ تا ۵ بار در روز بهصورت غیرفعال ورزش دهید.
- تکرار حرکات به ایجاد مسیرهای عصبی جدید و الگوهای حرکتی کمک میکند.
- ورزش کوتاه و مکرر بهتر از ورزش طولانی است.
- به علائم خطر (مثل تنگی نفس، درد قفسهی سینه، افزایش ضربان قلب یا فشار خون) توجه کنید و در صورت بروز، ورزش را متوقف کرده و بیمار را آرام کنید.
انواع ورزشهای فیزیوتراپی
۱. غیرفعال (Inactive):
- توسط همراه یا فیزیوتراپیست انجام میشود.
- هدف: حفظ دامنهی حرکتی مفاصل و بهبود گردش خون.
۲. فعال کمکی (Active Assistance):
- با کمک درمانگر یا پرستار و توسط بیمار انجام میشود.
- هدف: تشویق بیمار به حفظ عملکرد طبیعی عضله (مفصل پروگزیمال ثابت و حرکت توسط بیمار).
۳. فعال (Active):
- توسط خود بیمار و بدون کمک انجام میشود.
- هدف: افزایش قدرت عضلانی.
نکته: در روزهای اول، تمرینات توسط فیزیوتراپیست یا همراه انجام شود، سپس بهتدریج به حالت فعال کمکی و فعال تبدیل شود. ابتدا تمام حرکات در حالت طاقباز انجام شود.
ورزشهای دامنهی حرکتی
شانه:
- ابداکسیون شانه: اندام فوقانی را از کنار بدن به بالای سر ببرید و به حالت عادی برگردانید (ادداکسیون).
- اینترنال روتاسیون شانه: بازو را تا سطح شانه بالا بیاورید، آرنج را ۹۰ درجه خم کنید، کف دست را به سمت پاها بچرخانید تا ساعد رو به پشت شود.
- اکسترنال روتاسیون شانه: بازو را تا سطح شانه بالا بیاورید، آرنج را ۹۰ درجه خم کنید، کف دست را به سمت پاها بچرخانید تا ساعد رو به جلو شود.
- فلکسیون شانه به جلو: بازو را به سمت جلو و بالا ببرید تا کنار سر قرار گیرد.
ساعد:
- پروناسیون ساعد: آرنج را ۹۰ درجه خم کنید و به پهلو بچسبانید، دست را بچرخانید تا کف دست رو به پایین شود.
- سوپیناسیون ساعد: آرنج را ۹۰ درجه خم کنید و به پهلو بچسبانید، دست را بچرخانید تا کف دست رو به بالا شود.
آرنج:
- فلکسیون آرنج: آرنج را خم کنید و ساعد و کف دست را به سمت شانه ببرید، سپس به حالت عادی بازگردانید.
مچ:
- اکستانسیون مچ: مچ را خم کنید تا پشت دست به سمت ساعد برود، سپس به حالت عادی برگردانید.
- فلکسیون مچ: مچ را خم کنید تا کف دست به سمت ساعد برود، سپس به حالت عادی برگردانید.
ران و زانو:
- ابداکسیون و ادداکسیون مفصل ران: یک پا را از بدن دور کنید، سپس از روی پای دیگر عبور دهید و به سمت反対 بدن ببرید.
- فلکسیون مفصل ران: در حالت خوابیده، پا را با زانوی صاف بالا بیاورید تا مفصل ران خم شود، سپس به حالت عادی برگردانید.
- فلکسیون زانو: زانو را خم کنید و سپس باز کنید.
- روتاسیون مفصل ران: پای مبتلا را به داخل (انگشتان به سمت خط میانی) و سپس به خارج (انگشتان دور از خط میانی) بچرخانید.
پا:
- دورسیفلکسیون پا: پا را به سمت استخوان درشتنی (بالا) حرکت دهید، سپس به سمت پایین (فلکسیون کف پایی) بازگردانید.
تعادل در حالت نشسته
بیماران همیپلژی معمولاً حس تعادل خود را از دست میدهند. ابتدا باید تعادل نشسته را تمرین کنند:
- تخت را به حالت قائم تنظیم کنید و از بیمار بخواهید با دست سالم نردههای تخت را نگه دارد.
- بیمار را به لبهی تخت بیاورید:
- کف تخت را به زمین نزدیک کنید.
- بیمار با پای سالم، پای مبتلا را به لبهی تخت بکشد.
- با خم کردن آرنج سالم و تکیه بر آن، وزن بدن را به ساعد و سپس دستها منتقل کند تا روی باسن بنشیند.
- اندام فوقانی را مستقیم و با کف دست در عقب بدن قرار دهید تا تعادل حفظ شود.
- پرستار روبهروی بیمار باشد و در صورت نیاز کمک کند.
- در صورت بروز علائم (تغییر رنگ پوست، تنگی نفس، تعریق شدید)، بیمار را به حالت خوابیده برگردانید.
- بهتدریج مدت نشستن را افزایش دهید.
تعادل در حالت ایستاده
پس از تسلط بر تعادل نشسته، تعادل ایستاده تمرین میشود:
- بیمار باید کفش ساقبلند بپوشد (برای مشخص کردن اندام مبتلا، برچسب رنگی روی کفش بچسبانید).
- بیمار روی لبهی تخت بنشیند و یک صندلی کنار او قرار دهید:
- اگر بیمار نمیتواند پشتی صندلی را با دست مبتلا نگه دارد، اندام فوقانی مبتلا را روی لبهی پشتی قرار دهید.
- زانوهای خود را دو طرف زانوی بیمار قرار دهید و با گرفتن قسمت تحتانی بدن، او را به حالت ایستاده درآورید.
- به بیمار یادآوری کنید که برای ایستادن، کمی به جلو خم شود و بازوها را برای تعادل باز نگه دارد.
- در عقب بیمار قرار بگیرید و با گرفتن کمر (کمربند) تعادل او را حفظ کنید.
- در صورت بروز علائم (گیجی، رنگپریدگی)، بیمار را به حالت نشسته و در صورت ادامهی علائم به حالت خوابیده برگردانید.
- بهتدریج مدت ایستادن را افزایش دهید و از بیمار بخواهید وزن خود را بین پاها جابهجا کند.
نتیجهگیری: فیزیوتراپی، کلید بازتوانی همیپلژی
فیزیوتراپی با مراقبتهای اولیه، ورزشهای دامنهی حرکتی و تمرینات تعادلی میتواند به بیماران مبتلا به همیپلژی کمک کند تا تحرک و استقلال خود را بازیابند و از عوارض بیشتر جلوگیری کنند.
منبع و نویسنده
نویسنده: پریسا اعلایی، فیزیوتراپیست
این مقاله در مجله دانستنیهای سرطان، سال بیستم، شماره ۳۶ و ۳۷ (بهار و تابستان ۱۳۹۸ / ۲۰۱۹) منتشر شده است.
